Kiełbasa krakowska to konkretna grupa polskich wędlin wieprzowych: kiełbasa grubo rozdrobniona, peklowana, wędzona i zwykle parzona, gotowa do spożycia bez dodatkowego gotowania. W praktyce handlowej pod nazwą „kiełbasa krakowska” spotyka się kilka odmian, ale wspólnym mianownikiem pozostaje zwarta struktura z wyraźnie widocznymi kawałkami mięsa, dość duża średnica i łagodny, lekko pieprzny smak z aromatem dymu wędzarniczego. To nie jest kiełbasa surowa ani dojrzewająca w typie salami. Jest to tradycyjny wyrób mięsny o ustalonej tożsamości technologicznej, choć receptury poszczególnych producentów mogą się różnić zawartością tłuszczu, ilością wody i dodatkami funkcjonalnymi.
W potocznym języku „krakowska” bywa traktowana jak jedna konkretna kiełbasa, lecz technologicznie nazwa obejmuje kilka wariantów, najczęściej suchą, parzoną lub podsuszaną. Dlatego przy zakupie warto czytać pełną nazwę handlową i opis produktu. To szczególnie ważne, bo od odmiany zależą trwałość, konsystencja i zastosowanie kulinarne.
Czym dokładnie jest kiełbasa krakowska
Pełna polska nazwa produktu to kiełbasa krakowska. Należy ona do kategorii wędlin kiełbasianych, czyli wyrobów mięsnych umieszczanych w osłonce. Podstawowym surowcem jest najczęściej mięso wieprzowe, czasem z niewielkim dodatkiem wołowiny, ale współcześnie dominują wersje całkowicie wieprzowe.
Najczęściej wykorzystuje się mięśnie szkieletowe z szynki, łopatki, karkówki oraz surowiec z innych wartościowych części tuszy, uzupełniane niewielką ilością tłuszczu, zwykle z boczku lub tłuszczu twardego. Charakterystyczny jest gruby stopień rozdrobnienia: w przekroju powinny być widoczne większe kawałki mięsa, a nie jednolita, emulgowana masa jak w parówkach.
Kiełbasa krakowska jest produktem peklowanym, wędzonym, a w wielu odmianach także parzonym. Oznacza to, że jest gotowa do spożycia na zimno, choć może być również podgrzewana. Typowa zawartość mięsa w gotowym produkcie bywa wysoka, ale zależna od receptury; zawartość tłuszczu najczęściej mieści się w zakresie umiarkowanym do dość wysokiego, a ilość wody jest zwykle niższa niż w drobno rozdrobnionych kiełbasach parzonych.
Nazwa „kiełbasa krakowska” ma znaczenie tradycyjne i technologiczne, a nie anatomiczne. Nie oznacza więc mięsa z jednej konkretnej części tuszy ani gwarancji jednej niezmiennej receptury. W handlu może pojawiać się jako „krakowska sucha”, „krakowska parzona”, „krakowska podsuszana” lub w innych wariantach opisowych.
Z jakiego surowca i w jaki sposób powstaje kiełbasa krakowska
Surowcem podstawowym jest mięso wieprzowe o stosunkowo dobrej jakości technologicznej, przede wszystkim mięso chude i średnio tłuste. W praktyce najczęściej wykorzystuje się elementy z szynki i łopatki, bo dają zwartą strukturę oraz wyraźne kawałki w przekroju. Dodatek karkówki lub boczku poprawia soczystość i smak, ale zbyt duża ilość tłuszczu pogarsza zwartość i może sprawić, że plaster będzie się kruszył lub mazisty.
Surowiec jest najpierw klasyfikowany pod względem zawartości tłuszczu i tkanki łącznej. Mięso przeznaczone na większe cząstki tnie się grubo, a część farszu może być rozdrobniona drobniej, aby związać całość i nadać produktowi odpowiednią spoistość. Następnie mięso soli się lub pekluje mieszanką soli i substancji peklujących, zwykle z dodatkiem przypraw takich jak pieprz, czosnek, majeranek, gałka muszkatołowa albo kminek, zależnie od receptury producenta.
Po wymieszaniu farsz trafia do osłonek, najczęściej białkowych lub naturalnych o dużej średnicy. Kiełbasa jest osadzana, czyli pozostawiana na pewien czas, aby masa ustabilizowała się w osłonce. Kolejny etap to osuszanie i wędzenie, które odpowiada za charakterystyczną barwę, zapach i część trwałości. W wersjach parzonych następuje jeszcze obróbka cieplna w gorącej wodzie lub parze, dzięki której wyrób staje się gotowy do jedzenia. W odmianach suchych dodatkowo ważne jest podsuszenie, które obniża zawartość wody i wydłuża trwałość.
Jakie części tuszy są najczęściej wykorzystywane
Kiełbasa krakowska nie powstaje z jednej „uprzywilejowanej” części zwierzęcia. Najczęściej używa się mięśni z szynki i łopatki, ponieważ są chude, dobrze wiążą wodę i tworzą równy przekrój po pokrojeniu. Część producentów sięga także po karkówkę, która wnosi więcej tłuszczu śródmięśniowego i poprawia soczystość.
Tłuszczowy składnik receptury może pochodzić z boczku lub twardego tłuszczu wieprzowego. Jego rola nie ogranicza się do kaloryczności. Tłuszcz buduje smak, łagodzi odczucie suchości i poprawia teksturę. Z drugiej strony jego nadmiar może powodować zbyt miękką lub tłustą konsystencję.
Peklowanie a zwykłe solenie
W przypadku kiełbasy krakowskiej duże znaczenie ma peklowanie. To nie tylko dodanie soli kuchennej, ale zastosowanie mieszanki peklującej, zwykle z azotynem sodu w ilości regulowanej przepisami. Peklowanie stabilizuje różowoczerwoną barwę mięsa po obróbce, wpływa na charakterystyczny smak i zwiększa bezpieczeństwo mikrobiologiczne procesu.
Obecność substancji peklujących nie oznacza automatycznie niższej jakości. W kiełbasach tego typu to element technologii, który pomaga uzyskać typową barwę i ograniczyć rozwój niepożądanych drobnoustrojów. Jednocześnie nie znaczy to, że każda „krakowska” musi mieć identyczny skład chemiczny; różnice między producentami są realne.
Wędzenie i parzenie krok po kroku
Po napełnieniu osłonek kiełbasa jest najpierw osuszana, aby powierzchnia nie była mokra. Suchsza powierzchnia lepiej przyjmuje dym. Wędzenie może odbywać się różnymi metodami, zwykle w zakresie temperatur odpowiednich dla kiełbas półtrwałych i trwałych. Dym nadaje aromat, ciemniejszą barwę i częściowo wspiera utrwalenie powierzchni.
Jeśli producent wytwarza kiełbasę krakowską parzoną, po wędzeniu wyrób poddaje się obróbce cieplnej w gorącej wodzie lub parze. Ten etap utrwala strukturę białek, poprawia bezpieczeństwo i sprawia, że produkt można jeść bez gotowania w domu. Wersje suche lub podsuszane po wędzeniu tracą więcej wody, przez co są twardsze, bardziej zwarte i dłużej zachowują jakość.
Produkcja tradycyjna i przemysłowa
W produkcji tradycyjnej często stosuje się dłuższe osadzanie, wolniejsze podsuszanie i bardziej wyrazisty dym wędzarniczy. W produkcji przemysłowej większy nacisk kładzie się na powtarzalność partii, kontrolę parametrów oraz stabilność mikrobiologiczną. To nie znaczy, że wyrób rzemieślniczy zawsze ma lepszy skład, ani że przemysłowy musi być gorszy.
Różnice dotyczą także dodatków funkcjonalnych. Niektórzy producenci ograniczają recepturę do mięsa, tłuszczu, soli, przypraw i substancji peklujących. Inni stosują dodatkowo przeciwutleniacze, stabilizatory, błonnik, białka roślinne lub mleczne czy preparaty dymu wędzarniczego, aby uzyskać określoną trwałość i teksturę. O jakości decyduje całość produktu, a nie sam fakt obecności jednego dodatku.
Najważniejsze właściwości kiełbasy krakowskiej
| Cecha | Typowa wartość lub opis | Od czego zależy | Ważne zastrzeżenie |
|---|---|---|---|
| Rodzaj mięsa | Najczęściej mięso wieprzowe, czasem z niewielkim dodatkiem wołowiny w niektórych recepturach | Od tradycji zakładu, receptury handlowej i dostępności surowca | Nie każda kiełbasa krakowska ma identyczny skład gatunkowy, dlatego trzeba sprawdzać etykietę |
| Używane części tuszy | Często szynka, łopatka, karkówka oraz tłuszcz z boczku lub surowiec tłuszczowy wieprzowy | Od pożądanej zawartości tłuszczu, struktury plastra i ceny produktu | Nazwa „krakowska” nie oznacza mięsa z jednej konkretnej części tuszy |
| Stopień rozdrobnienia | Grubo rozdrobniona masa z wyraźnymi kawałkami mięsa widocznymi po przekrojeniu | Od technologii rozdrabniania, klasy mięsa i udziału farszu wiążącego | To odróżnia krakowską od parówek i wielu kiełbas drobno kutrowanych |
| Sposób produkcji | Peklowanie, przyprawianie, nadziewanie osłonek, osadzanie, osuszanie, wędzenie, często parzenie, czasem podsuszanie | Od odmiany produktu: parzonej, suchej lub podsuszanej | Nie jest to kiełbasa surowa fermentowana ani klasyczna kiełbasa świeża do gotowania |
| Obróbka cieplna | Najczęściej gotowa do spożycia po parzeniu; niektóre odmiany są dodatkowo bardziej podsuszane | Od deklaracji producenta i pełnej nazwy handlowej | Przed spożyciem nie wymaga gotowania, chyba że producent wyraźnie zaleca inaczej |
| Białko | Orientacyjnie około 15–22 g w 100 g produktu | Od zawartości mięsa, ilości wody i stopnia podsuszenia | Produkt bardziej suchy może mieć więcej białka w 100 g, ale nie musi być mniej słony ani mniej kaloryczny |
| Tłuszcz | Orientacyjnie około 15–30 g w 100 g produktu | Od użytej części tuszy, dodatku boczku i ogólnej receptury | Widoczny tłuszcz w przekroju nie pokazuje całkowitej zawartości tłuszczu w produkcie |
| Sól | Najczęściej około 1,8–3,0 g soli w 100 g | Od peklowania, stopnia wysuszenia i receptury producenta | Łagodny smak nie oznacza automatycznie małej ilości soli, dlatego należy czytać tabelę wartości odżywczych |
| Trwałość i przechowywanie | Produkt chłodzony, zwykle trwalszy niż kiełbasy świeże, ale mniej trwały niż mocno suszone wyroby dojrzewające | Od zawartości wody, rodzaju opakowania, temperatury i tego, czy produkt został otwarty | Po otwarciu trwałość wyraźnie spada, nawet jeśli termin na opakowaniu jest jeszcze odległy |
Smak, zapach, barwa i konsystencja
Dobra kiełbasa krakowska ma wyraźny, ale nie agresywny aromat mięsa i dymu. Słoność jest zwykle umiarkowana do wyraźnej, a profil przyprawowy najczęściej opiera się na pieprzu, czosnku i delikatnych nutach ziołowych. W wersjach suchych smak bywa bardziej skoncentrowany, bo mniejsza ilość wody wzmacnia odczucie mięsności i przypraw.
Barwa na przekroju jest różowa do ciemnoróżowej, czasem lekko czerwonej, co wynika z peklowania i wędzenia. Na powierzchni osłonki kolor przechodzi od złotobrązowego do brunatnego. Jeśli produkt jest pakowany próżniowo, odcień może być ciemniejszy; po otwarciu i kontakcie z tlenem często lekko się zmienia. Sam kolor nie wystarcza do oceny świeżości.
Konsystencja powinna być zwarta, sprężysta i dająca się kroić w równe plastry. W przekroju widoczne są większe kawałki mięsa otoczone masą wiążącą. Wersja parzona jest zwykle bardziej soczysta i miękka, a sucha bardziej ścisła, jędrna i mniej wilgotna. Nadmierna mazistość, lepkość lub rozwarstwianie nie są cechami pożądanymi.
Skład i podstawowe wartości odżywcze
Podstawowy skład kiełbasy krakowskiej to mięso, tłuszcz, woda, sól, przyprawy i substancje peklujące. W zależności od producenta mogą pojawić się także przeciwutleniacze, cukry technologiczne wspierające proces peklowania, błonnik, skrobia, białka mleka lub soi, fosforany czy wzmacniacze smaku. Każdy z tych dodatków pełni określoną funkcję: poprawia związanie wody, stabilność barwy, powtarzalność tekstury lub trwałość.
Orientacyjnie 100 g kiełbasy krakowskiej dostarcza około 220–340 kcal, 15–22 g białka, 15–30 g tłuszczu, zwykle śladowe ilości węglowodanów oraz 1,8–3,0 g soli. Wersje bardziej suche mają zwykle więcej białka i energii w 100 g, bo zawierają mniej wody. Dane z etykiety konkretnego produktu zawsze mają pierwszeństwo przed wartościami orientacyjnymi.
Jak większość wyrobów mięsnych z mięsa czerwonego, kiełbasa krakowska może być źródłem witaminy B12, cynku i żelaza hemowego. Nie należy jednak utożsamiać wysokiej zawartości białka z niską kalorycznością. Produkt o większym udziale tłuszczu może dostarczać podobnej ilości białka, ale znacznie więcej energii.
Z punktu widzenia alergenów sama wieprzowina nie należy do najczęstszych alergenów pokarmowych, ale w składzie mogą występować mleko, soja, gluten, gorczyca lub seler. Czasami pochodzą z dodatków funkcjonalnych albo mieszanek przypraw. Osoby z alergiami powinny zawsze sprawdzać oznaczenia na etykiecie i informacje o możliwych zanieczyszczeniach krzyżowych.
Zastosowanie kulinarne i sposób przygotowania
Kiełbasa krakowska jest najczęściej podawana na zimno jako wędlina kanapkowa. Dobrze sprawdza się na deskach przekąsek, w sałatkach ziemniaczanych, z kiszonym ogórkiem, chrzanem, musztardą i pieczywem żytnim. Dzięki zwartej strukturze daje się kroić zarówno w cienkie, jak i grubsze plastry.
Można ją również podgrzewać. Nadaje się do krótkiego obsmażenia, podsmażenia z cebulą, dodania do zapiekanek, jajecznicy, fasolki po bretońsku czy dań jednogarnkowych. Trzeba jednak pamiętać, że jako produkt już utrwalony cieplnie nie wymaga długiej obróbki. Zbyt intensywne smażenie może powodować wysychanie i nadmierne stwardnienie plasterków.
Jeżeli wyrób znajduje się w grubszej osłonce białkowej lub syntetycznej, osłonkę zwykle się zdejmuje przed jedzeniem. Osłonka naturalna bywa jadalna, ale nie jest to reguła. Warto sprawdzić informację producenta lub ocenić rodzaj osłonki po otwarciu opakowania. Resztki najlepiej wykorzystać w ciągu krótkiego czasu po otwarciu, przechowując je szczelnie w lodówce.
Czym różni się kiełbasa krakowska od podobnych produktów
Najczęściej porównuje się ją z żywiecką, suchą krakowską oraz kabanosami. Kiełbasa żywiecka również bywa grubo rozdrobniona i wędzona, ale zwykle ma mniejszą średnicę, inną strukturę plastra i nierzadko bardziej wyrazisty profil przyprawowy. Różnice są jednak zależne od konkretnej receptury.
Wobec kiełbasy śląskiej krakowska jest zwykle grubsza, bardziej zbita i mniej „kiełbaskowa” w codziennym znaczeniu. Śląska częściej ma drobniejszy przekrój, inną średnicę i bywa kojarzona z podgrzewaniem lub grillowaniem, podczas gdy krakowska to klasyczna kiełbasa stołowa do krojenia.
Od kabanosów krakowską odróżnia przede wszystkim średnica, poziom wysuszenia i chrupkość. Kabanosy są znacznie cieńsze, bardziej suche i łamliwe. Krakowska pozostaje produktem plasterkowanym, zwykle bardziej soczystym i mniej skoncentrowanym smakowo.
Od salami lub kiełbas fermentowanych różni ją brak typowej fermentacji prowadzącej do wyraźnej kwasowości i długiego dojrzewania. Krakowska ma smak bardziej „wędlinowy”, mniej kwaśny, a jej struktura wynika głównie z peklowania, wędzenia, parzenia i ewentualnego podsuszania.
Jak rozpoznać i wybrać produkt dobrej jakości
Najważniejsza jest pełna nazwa. „Kiełbasa krakowska sucha” będzie inna niż „kiełbasa krakowska parzona”, nawet jeśli obie należą do tej samej rodziny produktów mięsnych. Następnie warto sprawdzić skład: gatunek mięsa, deklarowaną zawartość mięsa, obecność dodatku wody, ilość soli, alergeny i rodzaj zastosowanej osłonki.
Dobry produkt ma zwarty plaster, wyraźne cząstki mięsa i równomierny przekrój bez dużych pęcherzy powietrza. Niewielkie oczka mogą się zdarzać, ale liczne puste przestrzenie mogą świadczyć o słabszym napełnieniu lub gorszej strukturze farszu. Nadmiernie mokra powierzchnia po otwarciu opakowania nie jest pożądaną cechą.
Warto porównywać nie tylko procent mięsa, ale też całe wartości odżywcze. Produkt z wysoką zawartością mięsa może mieć sporo tłuszczu lub soli. Z kolei dłuższy skład nie musi automatycznie oznaczać gorszej jakości, jeśli dodatki pełnią uzasadnioną funkcję technologiczną i są poprawnie użyte.
Opakowanie powinno być nienaruszone, bez wycieku, utraty próżni ani wybrzuszeń. Jeśli produkt jest sprzedawany luzem, zwróć uwagę na czystość stoiska chłodniczego, temperaturę ekspozycji i świeżość przekrojonej powierzchni. Wygląd ma znaczenie, ale nie powinien zastępować czytania etykiety.
Przechowywanie, trwałość, mrożenie i oznaki zepsucia
Kiełbasę krakowską należy przechowywać w lodówce, zgodnie z temperaturą podaną przez producenta, zwykle w warunkach chłodniczych. Produkt pakowany próżniowo lub w atmosferze ochronnej zachowuje jakość dłużej niż sprzedawany luzem, ale tylko przy zachowaniu ciągłości chłodniczej. Po otwarciu opakowania trwałość wyraźnie maleje.
Najlepiej przełożyć plasterki do czystego, szczelnego pojemnika lub zawinąć w papier przeznaczony do żywności, tak aby ograniczyć wysychanie i kontakt z obcymi zapachami. Nie należy przechowywać jej obok surowego mięsa bez zabezpieczenia, bo to zwiększa ryzyko zanieczyszczenia krzyżowego.
Mrożenie jest możliwe, zwłaszcza w porcjach. Warto podzielić kiełbasę na mniejsze ilości, szczelnie zapakować i opisać datą. Po rozmrożeniu struktura może być nieco mniej jędrna, a powierzchnia bardziej wilgotna, ale produkt zwykle nadaje się do zastosowań kanapkowych lub dań na ciepło. Rozmraża się go w lodówce, nie na blacie kuchennym.
O zepsuciu mogą świadczyć kwaśny, gnilny lub nienaturalnie ostry zapach, śluzowata lub lepka powierzchnia, niepokojące przebarwienia, pleśń nieprzewidziana dla danego produktu, wyciek z opakowania lub utrata szczelności. Nie należy próbować podejrzanego produktu „na smak”. W przypadku wyrobów łatwo psujących się wygląd i zapach nie dają pełnej gwarancji bezpieczeństwa.
Warto też rozumieć oznaczenia terminu trwałości. „Należy spożyć do” odnosi się do produktów bardziej nietrwałych i po tym terminie nie powinno się ich jeść. „Najlepiej spożyć przed” dotyczy głównie jakości, ale w przypadku wędlin chłodzonych i tak trzeba zachować ostrożność, bo są to produkty wrażliwe mikrobiologicznie.
Najważniejsze fakty
- Kiełbasa krakowska to nie jedna sztywna receptura, lecz rodzina pokrewnych kiełbas o podobnej technologii i charakterze.
- Najczęściej powstaje z wieprzowiny, a nazwa nie oznacza mięsa z jednej konkretnej części tuszy.
- To wyrób grubo rozdrobniony, a nie homogenizowany; w przekroju powinny być widoczne kawałki mięsa.
- Wiele odmian jest gotowych do spożycia po zakupie, bo zostały już uwędzone i sparzone.
- Wędzenie poprawia smak i aromat, ale nie czyni produktu całkowicie odpornym na zepsucie.
- Wysoki procent mięsa nie gwarantuje automatycznie niskiej zawartości tłuszczu ani soli.
- Produkt może zawierać alergeny dodatkowe, takie jak soja, mleko, gorczyca lub gluten, mimo że bazuje na mięsie wieprzowym.
Ciekawostki o kiełbasie krakowskiej
- Duża średnica tej kiełbasy sprawia, że częściej kroi się ją w plastry jak wędlinę stołową niż serwuje w całych odcinkach.
- W przekroju dobrej krakowskiej układ cząstek mięsa bywa celowo projektowany tak, aby plaster wyglądał regularnie i estetycznie.
- Wersje bardziej podsuszane są zwykle intensywniejsze w smaku nie dlatego, że mają więcej przypraw, lecz dlatego, że zawierają mniej wody.
- Różnice między producentami często wynikają bardziej z klasy surowca i stopnia wysuszenia niż z samej listy przypraw.
- Nie każda osłonka na kiełbasie krakowskiej nadaje się do jedzenia; w wersjach przemysłowych często ma przede wszystkim funkcję formującą.
- Pakowanie próżniowe może przyciemniać barwę plastra, co jest zjawiskiem normalnym i związanym z ograniczonym dostępem tlenu.
- Krakowska dobrze znosi krojenie mechaniczne, dlatego od lat jest jednym z popularnych wyrobów na lady wędliniarskie.
- Ta sama nazwa handlowa może oznaczać produkt bardziej suchy lub bardziej soczysty, dlatego warto porównywać nie tylko markę, ale pełny opis wariantu.
FAQ
Czy kiełbasa krakowska wymaga obróbki cieplnej przed jedzeniem?
Zwykle nie. Najczęściej jest to kiełbasa wędzona i parzona, więc nadaje się do spożycia od razu po otwarciu opakowania. Zawsze jednak należy sprawdzić opis producenta, bo konkretna odmiana może mieć własne zalecenia.
Z jakiego mięsa robi się kiełbasę krakowską?
Najczęściej z wieprzowiny. Wykorzystuje się głównie mięso z szynki, łopatki i innych mięśni szkieletowych, z dodatkiem tłuszczu poprawiającego soczystość i smak. Niektóre receptury mogą zawierać niewielki udział wołowiny.
Czym różni się kiełbasa krakowska sucha od parzonej?
Krakowska sucha zawiera mniej wody, jest twardsza, bardziej zwarta i zwykle intensywniejsza w smaku. Wersja parzona jest bardziej soczysta, delikatniejsza i często łatwiejsza do krojenia w cienkie plastry.
Jak wybrać dobrą kiełbasę krakowską?
Warto sprawdzić pełną nazwę produktu, skład, zawartość mięsa, ilość soli, alergeny i stan opakowania. Dobra kiełbasa krakowska powinna mieć zwarty przekrój, widoczne kawałki mięsa i przyjemny zapach wędzenia bez oznak kwaśności czy lepkości.
Czy kiełbasa krakowska jest bardzo tłusta?
Niekoniecznie, ale zwykle nie należy do najchudszych wędlin. Zawartość tłuszczu zależy od receptury i użytych części tuszy; może wynosić orientacyjnie od około 15 do 30 g na 100 g. Dlatego najlepiej porównywać tabelę wartości odżywczych różnych produktów.
Jak długo można przechowywać otwartą kiełbasę krakowską?
To zależy od rodzaju produktu, opakowania i temperatury lodówki. Po otwarciu należy trzymać ją szczelnie zamkniętą w chłodzie i zużyć możliwie szybko, zgodnie z zaleceniami producenta. Im bardziej wilgotna odmiana, tym zwykle krótsza trwałość po otwarciu.
Czy można mrozić kiełbasę krakowską?
Tak, najlepiej w porcjach. Trzeba ją dobrze zabezpieczyć przed wysychaniem i rozmrażać w lodówce. Po rozmrożeniu tekstura może być trochę mniej jędrna, ale produkt zwykle nadal nadaje się do spożycia i gotowania.
Czy kiełbasa krakowska jest tym samym co żywiecka?
Nie. To podobne, ale nieidentyczne wyroby mięsne. Mogą być zbliżone surowcem i techniką wędzenia, jednak różnią się średnicą, strukturą, recepturą i często zastosowaniem kulinarnym. Dlatego nie powinno się tych nazw stosować zamiennie.
