Yerba mate to nie tylko napój o bogatej tradycji kulturowej w krajach Ameryki Południowej — to również produkt o rosnącym znaczeniu gospodarczym. W artykule przyjrzę się jej rynkowi: od produkcji i łańcucha wartości, przez handel międzynarodowy i trendy konsumenckie, po gospodarcze wyzwania i perspektywy rozwoju sektora. Przedstawię również dostępne dane statystyczne i wskazówki dotyczące dalszych kierunków rozwoju tego segmentu przemysłu spożywczego.

Uprawa, produkcja i łańcuch wartości

Główne obszary uprawy i metody przetwarzania

Yerba mate (Ilex paraguariensis) uprawiana jest przede wszystkim w trzech krajach: Argentynie, Brazylia i Paragwaju. Regiony takie jak prowincje Misiones i Corrientes w Argentynie oraz stany w południowo-wschodniej Brazylii są centrami produkcji. Uprawa odbywa się zarówno na plantacjach intensywnych, jak i w systemach bardziej zbliżonych do agroforestry, gdzie drzewa mate są częścią warstwowej struktury upraw.

Proces technologiczny obejmuje kilka etapów: zbiór liści (często ręczny), wstępne podgrzewanie (sapecado), suszenie (secado), sezonowanie (estacionamiento) i mechaniczne rozdrabnianie oraz pakowanie. Różnice w sposobie suszenia i sezonowania decydują o finalnym profilu smakowym i aromacie, co jest wykorzystywane przez marki do różnicowania produktów.

Struktura łańcucha wartości

• Produkcja surowca: mali i średni plantatorzy oraz większe plantacje.
• Przetwarzanie: lokalne suszarnie i zakłady pakujące; część produkcji trafia do dużych zakładów przetwórczych.
• Przemysł spożywczy: produkcja suszu, torebek, ekstraktów, koncentratów i napojów gotowych do spożycia (RTD).
• Dystrybucja i handel: lokalne rynki, eksport do krajów importujących, kanały e-commerce.

Warto zaznaczyć, że przetwarzanie dodające wartość — jak produkcja ekstraktów, napojów funkcjonalnych czy gotowych do spożycia mieszanek — znacząco zwiększa rentowność w porównaniu z handlem surowym liściem.

Rynek światowy i handel

Wielkość rynku i główni gracze

Oceny wartości rynku yerba mate różnią się w zależności od źródła, lecz większość raportów rynkowych z lat 2020–2023 szacuje globalną wartość rynku suszu i produktów mate na poziomie około 1–1,5 mld USD, z prognozowanym średniorocznym wzrostem (CAGR) rzędu 6–8% w perspektywie kilku następnych lat. Wzrost jest napędzany przez rosnące zainteresowanie napojami funkcjonalnymi, naturalnymi źródłami kofeiny i produktami z etyką zrównoważonego rozwoju.

Najwięksi producenci — Argentyna, Brazylia i Paragwaj — odpowiadają łącznie za niemal całość światowej podaży. W eksporcie dominują marki argentyńskie, niemniej producenci brazylijscy zyskują na znaczeniu dzięki silnemu rynkowi krajowemu i modernizacji przetwórstwa.

Główne rynki zbytu i kierunki handlu

• Rynki tradycyjne: Argentyna, Urugwaj, Paragwaj i południowe regiony Brazylii — wysoka konsumpcja per capita.
• Eksport: Europa (Hiszpania, Niemcy), Ameryka Północna (Stany Zjednoczone, Kanada), Japonia, Rosja i niektóre kraje Bliskiego Wschodu — kierunki rosnące.
• Nowe kanały: e‑commerce i dystrybucja przez marki ekologiczne i napoje funkcjonalne (RTD), co umożliwia dostęp do klientów, którzy nie znają tradycji picia mate.

Rosnące zapotrzebowanie w krajach zachodnich dotyczy zwłaszcza przetworzonych form: torebek, ekstraktów i napojów gotowych, które są łatwiejsze do wprowadzenia na rynki, gdzie nie ma tradycji przygotowywania naparu z tykwy i bombilli.

Dane statystyczne — wybrane szacunki

• Udział w produkcji światowej: szacunkowo Argentyna 60–70%, Brazylia 20–30%, Paragwaj 5–10% (zmiany w zależności od roku i warunków klimatycznych).
• Wartość rynku globalnego (2020–2022): około 1–1,5 mld USD; prognozy wzrostu w kolejnych latach.
• Konsumpcja per capita w krajach tradycyjnych: najwyższa w Urugwaju i prowincjach Argentyny — na poziomie kilku kilogramów suszu rocznie na osobę (dokładne wartości różnią się w zależności od źródeł).

Znaczenie gospodarcze i miejsce w przemyśle spożywczym

Wpływ na gospodarki lokalne

Yerba mate stanowi ważne źródło dochodu w regionach produkcyjnych. W Argentynie (zwłaszcza Misiones i Corrientes) uprawa i przetwarzanie yerba mate tworzą miejsca pracy w rolnictwie, logistyce i przetwórstwie. Wiele rodzinnych gospodarstw utrzymuje się dzięki tej uprawie, a lokalne kooperatywy odgrywają istotną rolę w organizacji skupu, przetwarzania i sprzedaży.

Dla niektórych społeczności produkt ten jest jednym z głównych składników PKB lokalnego, zapewniając stabilność ekonomiczną w obszarach o ograniczonym dostępie do innych form zatrudnienia.

Miejsce w przemyśle spożywczym

Yerba mate w ostatnich latach przenika do segmentów przemysłu spożywczego jako surowiec i składnik funkcjonalny. Najważniejsze zastosowania:

• Napoje gotowe do spożycia (RTD) — zarówno tradycyjne zimne napoje na bazie mate, jak i mieszanki energetyczne.
• Ekstrakty i koncentraty — wykorzystywane w suplementach diety, batonach, napojach funkcjonalnych i produktach typu „naturalna kofeina”.
• Herbaty i torebki — forma wygodna dla rynków zachodnich.
• Produkty smakowe i mieszanki — ziołowe blendy, aromatyzowane warianty, mieszanki z zieloną herbatą lub owocami.

Wartość dodana pochodząca z przetwarzania i dystrybucji jest znacznie wyższa niż sprzedaż surowego liścia — to klucz do zwiększania dochodów regionów producentów.

Trendy rynkowe i innowacje

Rosnący popyt na produkty funkcjonalne i naturalne

Coraz większa świadomość konsumentów dotycząca zdrowia i naturalnych źródeł kofeiny sprzyja wzrostowi popytu na yerba mate. Produkt jest promowany jako alternatywa dla kawy i napojów energetycznych, oferując pobudzenie połączone z bogactwem przeciwutleniaczy, polifenoli oraz witamin i minerałów. Firmy skupiają się na komunikacji prozdrowotnej, co znajduje odzwierciedlenie w ekspansji na rynki bio i organiczne.

Napoje RTD i innowacje produktowe

Segment gotowych napojów z yerba mate rozwija się dynamicznie. Pojawiają się warianty zarówno schłodzone, jak i energetyczne, z dodatkiem owoców, adaptogenów i witamin. Innowacje obejmują także formuły niskosłodzone i bezkaloryczne, co odpowiada trendom konsumenckim w krajach rozwiniętych.

Certyfikaty i zrównoważony rozwój

Rosną znaczenie certyfikatów: organic, fair trade i lokalne inicjatywy zrównoważonego rozwoju. Konsumenci zachodni coraz częściej wybierają produkty z etycznymi łańcuchami dostaw, co motywuje producentów do inwestycji w praktyki przyjazne środowisku i społecznościom lokalnym. Systemy śledzenia pochodzenia (traceability) oraz projekty agroforestry zdobywają popularność jako sposób na ochronę bioróżnorodności i stabilizację dochodów rolników.

Wyzwania i ryzyka rynkowe

Ryzyka klimatyczne i presja środowiskowa

Zmienność klimatu, w tym okresy suszy i ekstremalne opady, wpływają na plony i jakość liści. W niektórych regionach notowano także degradację gruntów i presję deforestacyjną w przeszłości, szczególnie tam, gdzie ekspansja plantacji odbywała się kosztem lasów naturalnych. W związku z tym zrównoważone praktyki uprawy stają się istotnym elementem polityki producentów i regulatorów.

Koniunktura cenowa i uzależnienie od rynków eksportowych

Ceny surowca mogą być zmienne, co wpływa na dochody plantatorów. Uzależnienie od kilku rynków zbytu i koncentracja produkcji w kilku krajach sprawiają, że sektor jest podatny na zmiany kursów walut, cła i barier handlowych. W dłuższej perspektywie dywersyfikacja produktów i tworzenie marek o wyższej wartości dodanej to kluczowe strategie stabilizacji przychodów.

Regulacje i bezpieczeństwo żywności

Wprowadzanie produktów mate na nowe rynki wiąże się z koniecznością spełnienia wymogów sanitarnych, deklarowania zawartości kofeiny oraz ewentualnych badań dotyczących bezpieczeństwa. W niektórych krajach pojawiają się ograniczenia dotyczące reklamy prozdrowotnej, co wpływa na strategie marketingowe producentów.

Perspektywy rozwoju i rekomendacje strategiczne

Dywersyfikacja i rozwój produktów z wartością dodaną

Największy potencjał wzrostu leży w produktach przetworzonych: RTD, ekstrakty, suplementy i kosmetyki na bazie yerba mate. Inwestycje w R&D, standaryzację ekstraktów i rozwój formatów przyjaznych konsumentowi (np. torebki, saszetki, koncentraty) pozwolą zwiększyć marże i ułatwią wejście na rynki zagraniczne.

Budowanie marek i marketing edukacyjny

Skuteczne marki będą łączyć autentyczność z komunikacją prozdrowotną i odpowiedzialnością społeczną. Edukacja konsumentów o tradycji picia mate i korzyściach zdrowotnych jest ważna, zwłaszcza na rynkach, gdzie produkt jest mniej znany. Wykorzystanie storytellingu o regionie pochodzenia, zrównoważonymi praktykami i historii producentów zwiększa wartość marki.

Inwestycje w zrównoważony rozwój i certyfikację

Producenci powinni inwestować w praktyki agroekologiczne, systemy nawadniania, ochronę gleby i projekty zalesień tam, gdzie to konieczne. Certyfikacja organiczna i fair trade może przyciągnąć segment premium i zwiększyć ceny uzyskiwane za produkt.

Rozwój kanałów dystrybucji i partnerstwa międzynarodowe

Wzmacnianie kanałów e‑commerce, współpraca z międzynarodowymi dystrybutorami oraz partnerstwa z firmami napojowymi i detalistami pozwolą na szybszą ekspansję. Kooperatywy producentów mogą lepiej negocjować ceny i inwestować w infrastrukturę przetwórczą, co zwiększy udział w łańcuchu wartości.

Podsumowanie

Yerba mate to segment rynku spożywczego o solidnych podstawach kulturowych i rosnącej atrakcyjności komercyjnej. Kluczowe elementy wpływające na dalszy rozwój to: zwiększanie wartości dodanej przez przetwórstwo, adaptacja do trendów zdrowotnych i ekologicznych, oraz dywersyfikacja rynków zbytu. Pomimo wyzwań związanych z klimatem, cenami i regulacjami, perspektywy wzrostu wydają się obiecujące — pod warunkiem strategicznych inwestycji w jakość, zrównoważony rozwój i budowanie silnych marek.

Wybrane terminy kluczowe: yerba mate, Argentyna, Brazylia, eksport, rynek, konsumpcja, napoje funkcjonalne, produkty przetworzone, zrównoważony rozwój, plantacje