Kasza manna to produkt znany w kuchniach wielu krajów Europy Środkowo-Wschodniej jako szybkie i uniwersalne źródło energii. Choć często kojarzona przede wszystkim z domowym deserem dla dzieci, jej rola gospodarcza i miejsce na rynku surowców zbożowych są znacznie szersze. W artykule omówię specyfikę produktu, strukturę rynku, aspekty ekonomiczne i rolę przemysłu spożywczego w kształtowaniu popytu, a także trendy i perspektywy dla producentów oraz przetwórców.

Charakterystyka produktu i łańcuch wartości

Kaszę mannę otrzymuje się w wyniku mielenia ziaren pszenicy. W zależności od rodzaju surowca wyróżnia się kilka form tego produktu: tradycyjna semolina z pszenicy twardej (durum), a także kasza manna z pszenicy zwyczajnej (pszenica miękka). W kuchni polskiej najczęściej spotykana jest drobna, jasna kasza do przygotowywania kleików, budyniów czy zagęszczania zup, natomiast w przemyśle spożywczym i w produkcji makaronów częściej wykorzystywana jest semolina z pszenicy twardej.

Proces produkcji obejmuje kilka kluczowych etapów: zakup ziarna, suszenie i czyszczenie, mielenie (w tym separacja otrąb i frakcji), przesiewanie na różne stopnie grubości oraz pakowanie. W łańcuchu wartości istotne są zarówno duże młyny przemysłowe, jak i mniejsze zakłady specjalizujące się w produktach dla segmentu detalicznego.

Właściwości żywieniowe i jakość

• Wartość energetyczna kaszy manny wynosi około 350–370 kcal na 100 g; produkt jest bogaty w skrobię i dostarcza umiarkowanej ilości białka (około 10–13 g/100 g).
• Kaszka manna zawiera gluten, co determinuje jej przeznaczenie i ogranicza zastosowania u konsumentów z celiakią.
• Z punktu widzenia przemysłu spożywczego istotne są parametry technologiczne, takie jak granulacja, zawartość popiołu i stabilność przy długim przechowywaniu.

Rynek surowcowy i statystyki ogólne

Rynek kaszy manny jest ściśle powiązany z rynkiem pszenicy. Globalna produkcja pszenicy w ostatnich latach oscylowała w przedziale około 700–800 mln ton rocznie (wg danych FAO i innych agencji statystycznych), a produkcja pszenicy twardej (durum) stanowiła mniejszą część tego wolumenu — szacunkowo kilka do kilkudziesięciu milionów ton rocznie. W Unii Europejskiej produkcja pszenicy to około 120–140 mln ton rocznie, z czego jedynie część trafia na produkcję semoliny.

Dokładne liczby dotyczące produkcji kaszy manny są trudniejsze do wyodrębnienia w oficjalnych statystykach, ponieważ produkt ten często jest klasyfikowany razem z innymi frakcjami pochodzącymi z mielenia pszenicy. Niemniej jednak kilka obserwacji rynkowych jest możliwych:

• Pod względem ilościowym produkcja kaszy manny jest mniejsza niż produkcja mąki spożywczej czy makaronowa z semoliny, jednak wartość jednostkowa produktu (cena za kg) bywa wyższa niż dla mąk niskoprzetworzonych.
• Główne regiony produkcji pszenicy twardej to: basen Morza Śródziemnego (szczególnie Włochy, Francja), Kanada, USA, Australia, a także kraje Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. To determinuje koszty i kierunki handlu semoliną.
• Polska zajmuje w UE istotne miejsce jako producent pszenicy ogółem; krajowy rynek kaszy manny zaspokajany jest przez krajowe młyny oraz importowane surowce w zależności od popytu.

Czynniki wpływające na ceny na rynku obejmują warunki pogodowe determinujące plony, koszty nawozów i energii, sytuację geopolityczną (np. ograniczenia eksportowe krajów eksportujących zboże) oraz dynamikę popytu w sektorze spożywczym i paszowym. Wydarzenia takie jak pandemia COVID-19 czy konflikt na Ukrainie wykazały wysoką wrażliwość cen zbóż na zakłócenia w łańcuchach dostaw.

Struktura rynku detalicznego i przemysłowego

Rynek kaszy manny podzielić można na segment detalny (opakowania do użytku domowego), segment przemysłowy (duże opakowania dla piekarń, producentów produktów instant, firm cateringowych) oraz segmento gastronomiczny. W handlu detalicznym istotną rolę odgrywają marki własne sieci handlowych, produkty ekologiczne oraz warianty wzbogacane witaminami i minerałami.

Główne kanały sprzedaży

• Super- i hipermarkety — dominują w sprzedaży opakowań jednostkowych.
• Sklepy spożywcze i dyskonty — duży udział marek własnych, promocje cenowe.
• Sprzedaż B2B — młyny sprzedają semolinę producentom makaronów, ciastek, producentom żywności instant i przetwórcom.
• Handel zagraniczny — eksport i import surowca (głównie durum) oraz gotowych produktów (pasta, kaszki instant).

Dla producentów detalicznych ważny jest marketing skierowany do konsumenta rodzinnego oraz segmentu dziecięcego, natomiast dla przemysłu decydujące są ceny, regularność dostaw i parametry technologiczne produktu.

Znaczenie gospodarcze i wartość dodana

Przetwórstwo kaszy manny i semoliny generuje wartość dodaną na kilku poziomach: na poziomie młynów (mielenie i pakowanie), na poziomie producentów żywności (gotowe produkty instant, makarony, wypieki) oraz w detalicznej marce i dystrybucji. W porównaniu do eksportu surowej pszenicy, przetwarzanie ziarna na produkty wyższej wartości przyczynia się do większego zatrudnienia i wyższych marż w gospodarce.

Ekonomiczne znaczenie produktu dla regionów rolniczych może być lokalnie duże: popyt na pszenicę setkowany przez młyny wpływa na ceny skupu ziarna, co ma z kolei konsekwencje dla dochodów rolników. Z punktu widzenia polityki rolnej, istnienie zdywersyfikowanych kanałów zbytu (mąka, kasza manna, ziarno na eksport) poprawia odporność sektorów rolnych na wahania popytu.

Handel i eksport

• Na poziomie globalnym, kraje produkujące dużo pszenicy twardej, takie jak Kanada, Australia czy kraje UE, odgrywają istotną rolę w dostawach surowca do produkcji semoliny i makaronów.
• Włoski przemysł makaronowy jest jednym z największych odbiorców jakościowej semoliny, a produkty z semoliny durumu zajmują silną pozycję na rynkach międzynarodowych.
• Polska, mimo że jest dużym producentem pszenicy, w zakresie semoliny i produktów z niej pochodnych korzysta także z importu specjalistycznych odmian pszenicy, gdy krajowe dostawy nie zapewniają wymaganej jakości.

Zastosowania w przemyśle spożywczym i innowacje produktowe

Poza tradycyjnym zastosowaniem kulinarnym, kasza manna ma rozmaite zastosowania w przemyśle spożywczym:

• Produkcja makaronów: semolina z durum to główny surowiec do makaronów wysokiej jakości.
• Wyroby instant: kaszki dla dzieci, produkty typu instant do przygotowania na szybko.
• Przemysł piekarniczy i cukierniczy: jako składnik ciastek, kruchych spódów, nadzień i zagęstnik.
• Produkty dietetyczne i funkcjonalne: wzbogacanie białkiem, błonnikiem czy witaminami.

W obszarze innowacji obserwuje się kilka kierunków rozwoju:

• Udoskonalanie procesów mielenia, by uzyskać bardziej jednorodne granulacje i poprawić wydajność.
• Wzbogacanie produktów, tworzenie mieszanek kasz z dodatkami smakowymi lub odżywczymi.
• Opracowywanie wersji bezglutenowych na bazie innych surowców (np. kukurydzy, ryżu) jako alternatywa dla osób z nietolerancją glutenu.
• Produkty ekologiczne i transparentność pochodzenia surowca — rosnące znaczenie łańcucha dostaw zrównoważonych.

Trendy konsumenckie i perspektywy rynkowe

Konsumpcja kaszy manny jest w dużej mierze uzależniona od zwyczajów kulinarnych. W regionach, gdzie kasza manna stanowi tradycyjny element diety, popyt jest stabilny. Jednakże globalne trendy, takie jak rosnące zainteresowanie zdrowym odżywianiem, produktami funkcjonalnymi i wygodą przygotowania posiłków, wpływają na rozwój segmentu gotowych mieszanek i produktów instant.

W kierunku wzrostu popytu wpływają także:

• Zmiany demograficzne — presja na szybkie i proste w przygotowaniu produkty dla rodzin z małymi dziećmi.
• Rozwój kanałów e-commerce — sprzedaż produktów sypkich online i subskrypcje żywnościowe.
• Rosnące zainteresowanie produktami regionalnymi i rzemieślniczymi — niszowe marki kasz manny o wyższej jakości.

Z drugiej strony wyzwania to nasilona konkurencja ze strony innych produktów śniadaniowych, przekąsek oraz rosnąca świadomość zdrowotna, która może faworyzować pełnoziarniste zboża o wyższej zawartości błonnika.

Ryzyka rynkowe i aspekty regulacyjne

Podstawowe ryzyka związane z rynkiem kaszy manny obejmują wahania cen surowca, zagrożenia klimatyczne dla upraw, ryzyko logistyczne (zakłócenia w dostawach), a także regulacje dotyczące bezpieczeństwa żywności i oznakowania. W Unii Europejskiej producenci muszą przestrzegać wymogów dotyczących zawartości składników, standardów higieny i informacji dla konsumenta.

Coraz większe znaczenie ma też kwestia bezpieczeństwa żywnościowego i odporności łańcuchów dostaw — państwa oraz firmy działające w sektorze rolno-spożywczym interesują się strategiami zapewniającymi stabilność dostaw podstawowych produktów zbożowych, w tym surowców do produkcji kaszy manny.

Rekomendacje dla uczestników rynku

• Producenci młynów powinni inwestować w efektywność procesów mielenia i w systemy kontroli jakości, aby dostarczać produkty o powtarzalnych parametrach.
• Firmy spożywcze mają pole do innowacji produktowych — mieszanek instant, wariantów wzbogaconych, a także opakowań przystosowanych do rynku e-commerce.
• Rolnicy i organizacje rolnicze powinni monitorować popyt na odmiany pszenicy o specyficznych właściwościach technologicznych, by lepiej dopasować produkcję do potrzeb przetwórców.
• Decydenci powinni uwzględniać znaczenie zdywersyfikowanych łańcuchów dostaw i wspierać strategie stabilizujące rynek zbóż w przypadku kryzysów.

Podsumowanie

Kasza manna pełni wieloraką rolę: od prostego produktu domowego po surowiec istotny dla przemysłu spożywczego. Jej pozycja na rynku zależy od dostępności surowca, parametrów technologicznych, kosztów produkcji oraz od aktualnych trendów konsumenckich. Z ekonomicznego punktu widzenia przetwórstwo pszenicy na semolinę i kaszę mannę generuje wartość dodaną i miejsca pracy, a jednocześnie jest wrażliwe na czynniki zewnętrzne — od warunków pogodowych po zmiany polityki handlowej. Dla branży kluczowe będą inwestycje w jakość, elastyczność łańcuchów dostaw oraz innowacje produktowe, które pozwolą wykorzystać rosnące segmenty rynku, takie jak produkty instant, funkcjonalne i ekologiczne.